ساماندهي تعطيلات رسمي به دليل آثار فرهنگي و اقتصادي آن ، از ابتدا در قالب قوانين كار مورد توجه كشورهاي مختلف بوده و عموما در دهه هاي اخير به صورت قوانين مستقل در كشورهاي جهان به تصويب رسيده است . گرچه مساله كار و رشد اقتصادي در ايران ، متاثر از متغيرهاي متعدد است ، اما با توجه به حساسيتي كه در كشور به كميت و تركيب تعطيلات رسمي وجود دارد و تاكيد مقام هاي رسمي كشور به اصطلاح رويه ي جاري ، مطالعه اي تطبيقي در اينخصوص صورت گرفت كه خلاصه نتايج آن بدين شرح است :

1-      از مجموع 43 كشور مورد بررسي در 28 كشور (حدود 65 درصد نمونه ) تعطيلات رسمي سالانه بين 10 تا 15 روز بوده است كه بيشترين فراواني را از جهت تعداد و الگوي متعارف كميت تعطيلات در بر دارد.

2-      تعطيلات رسمي 7 كشور كمتر از 10 روز در سال است و 2 كشور (چين و آذربايجان) تعطيلات سالانه اي بيش از 20 روز  داشته كه در مجموع ، 20 درصد كشورهاي نمونه را تشكيل مي دهند . بين 15 تا 20 روز تعطيلات در تقويم رسمي 6 كشور باقيمانده ثبت شده است .

3-      از 43 كشور مورد مطالعه هيچ كشوري ، تعطيلات مساوي يا بيش از جمهوري اسلامي ايران (25 رو در سال ) نداشت . اگر تعطيلات ايالتي ، دولتي و يا بانكي را نيز لحاظ كنيم ، اگر چه متوسط روزهاي تعطيلي براي كشورهاي مورد بررسي از 10 تا 15 روز به 15 تا 20 روز در سال افزايش مي يابد ، اما باز هم تعداد انگشت شماري از كشورها – مانند پاكستان – باقي مي مانند كه تعطيلاتي مساوي با ايران دارند.

4-      به طور كلي تعطيلات سالانه در كشورها را مي توان زيرمجموعه يكي از سه عنوان : ملي ، مذهبي و سياسي ، جاي داد . در 31 كشور ( بيش از 70 درصد كشورهاي نمونه )سهم تعطيلات مذهبي در كل تعطيلات ، 50 درصد يا بالاتر است . از اين جهت الگوي تركيب تعطيلات رسمي در ايران ( 70 درصد مذهبي ، 15 درصد ملي و 15 درصد سياسي ) الگوي متعارفي محسوب مي شود.

5-      اگر اين مساله به صورت عميق تري تحليل شود ، به نظر مي رسد موانع مهمتري در ساختار بازار كار ايران وجود دارد كه موجب مي شود حتي   با افزايش تعداد روزهاي كاري و كاهش تعطيلات رسمي ، تاثير محسوسي بر توليد و درآمد ملي و رفاه اقتصادي مشاهده نشود . از مهمترين موانع نهادي مي توان به معضل پايين بودن بهره وري نيروي كار و همچنين موضوع تعطيلات پنهان در ايران اشاره كرد.

نقش و ابعاد تعطيلات رسمي

يكي از مسائلي كه در دوران شكل گيري نظام اداري و اقتصادي مدرن مورد توجه قرار گرفت ، نقش زمان كار و استراحت يا تصميم كار – فراغت بود . رسميت بخشيدن به بخش هاي مختلف كسب و كار و ازوم قواعد مشابه براي تنظيم روابط كارگر – كارفرما موجب شد كه دولت ها در تدوين قوانين كار ، ضوابط مشخص و واجب براي تصميم كار – فراغت نيروي كار در نظر بگيرند . چنين تنظيمي به ناچار بايد ميان دو اصل اقتصادي (تاثير زمان بيشتر كار بر توليد ملي و رفاه جامعه ) و اصل اجتماعي ( تاثير زمان فراغت بر بهره وري كار و آرامش فرد و رسيدگي به ابعاد خانوادگي ، فرهنگي ، سياسي و ... ) راه ميانه اي را بر مي گزيد. از سوي ديگر  ، فرهنگ رايج ، باورهاي ملي ، مذهبي و سنت هاي جا افتاده هر جامعه به عنوان يكي از محدوديت هاي بومي اجازه تحميل هر تصميمي را نمي داد . هم اكنون نيز به دليل تفاوت ماهيت نظام هاي سياسي و اقتصادي غربي نمي توان منطق مشترك و ضوابط يكساني ميان آنها يافت .

فلسفه اقتصادي تعطيلات ، ايجاد زماني براي استراحت به منظور تجديد توان تحليل رفته افراد بر اثر كار مداوم است و فلسفه اجتماعي تعطيلات ، فرصت آفريني براي تقوثت نهادهاي خانواده ، مذهب ، مليت و احيا يا گراميداشت مناسبت هاي ملي و مذهبي است . تعطيلات رسمي مي تواند آثار مثبتي بر درآمد ملي داشته باشد ؛ چرا كه رونق بخش هايي از خدمات مانند : گردشگري ، هتل داري ، حمل و نقل ، رستوران داري ، ورزش و ... افزايش مي يابد و البته مهمتر از همه بازسازي قواي جسمي و ذهني نيروي كار ، موجب بهره وري بالاتر كاركنان پس از ايان تعطيل خواهد شد.

سير كميت و تركيب تعطيلات رسمي در ايران

تعطيلات رسمي در ايران در قالب سه گروه تعطيلات ملي ، مذهبي و سياسي دسته بندي مي شود و به جهت قدمت و تمدن تاريخي و همچنين اهميت اسلام در نظام سياسي و اجتماعي ايرانيان ، انتظار مي رود كه تعطيلات رسمي در ايران بيشتر باشد . نخستين قانوني كه به طور رسمي تعطيلات عمومي كشور را بيان كرده است ، قانون اجازه اجراي گزارش كميسيون پيشه و هنر و بازرگاني مربوط به كارگران و كارفرمايان مصوب 17 خرداد 1328 است كه طي آن 7 روز تعطيل سالانه رسمي مقرر شده بود : عيد نوروز ، سيزده فروردين ، عيد قربان ، روز كارگر ، روز عاشورا ، روز 21 رمضان و روز جنبش مشروطيت . نخستين قانون كار كشور مصوب 21 آبان 1336 اولين اصلاحيه بر تعطيلات رسمي بود به نحوي كه سه روز : عيد غدير ، روز تولد شاه و روز رحلت پيامبر اسلام (ص) و امام مجتبي (ع) به تعطيلات رسمي كشور اضافه شد و مجموع تعطيلات رسمي كشور به 10 روز رسيد . ديگر قوانين مصوب تا پيش از انقلاب اسلامي ، در مجموع 15 روز تعطيل رسمي براي كشور تعيين كرده بودند.

پس از پيروزي انقلاب اسلامي هيات وزيران در تاريخ 28 اسفند 1357 روزهاي اول تا پنجم فروزدين را نيز به عنوان تعطيلات رسمي براي كارگران تعيين كردند. چهارماه بعد در تاريخ 16 تيرماه 1358 نيمه شعبان نيز به اين فهرست اضافه شد. شش ماه بعد شوراي انقلاب در «لايحه قانوني برابري ساعات كار كارگران و كارمندان و تعيين تعطيلات رسمي كشور» كه در 2 دي ماه 1358 مصوب شد ، روز 12 فروردين ، 22 بهمن ، 14 خرداد ، عيد مبعث ، عيد فطر ، ميلاد پيامبر اسلام (ص) ، روز تاسوعا ، ولادت امام علي و امام رضا (عليماالسلام ) و شهادت امام صادق (ع) و 29 اسفند ماه روز ملي شدن نفت را به فهرست فوق افزود و در مقابل روز پنجم فروردين و روز كارگر را حذف كرد . آخرين مصوبه شوراي انقلاب در تاريخ 8 تيرماه 1359 با اضافه نمودن روز اربعين حسيني ، مجموع روزهاي تعطيل رسمي كشور را به 23 روز رسانيد كه بالاترين تعداد تعطيلات رسمي تا آن زمان به شمار مي رفت . فهرست فوق تقريبا تا سال 1377 ثابت ماند . البته طبق مصوبه مجمع تشخيص مصلحت نظام در قانون كار مصوب 1369 ، روز 11 ارديبهشت به عنوان روز كارگرتنها براي كارگران تعطيل اعلام شد. تعطيلي روز 14 خرداد مصادف با رحلت امام خميني بنيان گذار جمهوري اسلامي ايران .

در سال 1377 روز شهادت امام رضا (ع) جايگزين روز ولادت آن حضرت ، تعطيل اعلام شد و در تاريخ 25 مردادماه 1378 روز شهادت حضرت زهرا (س) نيز به اين فهرست اضافه و تعطيلي روز 29 اسفند لغو شد كه در فاصله كوتاهي يعني در 18 آبان ماه 1378 مجددا به تعطيلات رسمي كشور اضافه شد. در حال حاضر مجموع تعطيلات رسمي سالانه ايران 25 روز است . همانگونه كه مشاهده مي گردد تقريبا تمامي قوانين و مصوبات پس از انقلاب اسلامي در جهت افزايش روزهاي تعطيل بوده و طي سي سال اخير تعداد ايام تعطيل رسمي حدود 67 درصد افزايش يافته ، يعني از 15 روز به 25 روز رسيده است كه با احتساب روز جهاني كارگز (11 ارديبهشت مصادف با اول ماه مي ميلادي ) 26 روز خواهد بود.

در اين ميان تركيب تعطيلات رسمي ايران ( به جز روز جهاني كارگر) به صورت زير است :

-         تعطيلات ملي ايراني : 5 روز ( اول تا چهارم فروردين و روز 13 فروردين )

-         تعطيلات سياسي : 5 روز ( 29 اسفند ، 22 بهمن ، 14 و 15 خرداد ، 12 فروردين )

-         تعطيلات مذهبي : 15 روز كه شامل 4 روز عيد ( فطر ، قربان ، غدير و مبعث ) ، 3 روز ميلاد معصومين ( پيامبر (ص) ، امام علي (ع) و حضرت مهدي (عج ) ، 6 روز وفات معصومين ( پيامبر (ص) و امام مجتبي (ع) ، امام علي ، حضرت زهرا (س) ، امام حسين (ع) ، امام صادق (ع) و امام رضا (ع) و 2 روز تاسوعا و اربعين حسيني است .

طبق بررسي هاي انجام شده توسط مركز پژوهش هاي مجلس شوراي اسلامي ، تعداد تعطيلات ملي ايران در حد متوسط جهاني (17/5 روز در سال ) و تعطيلات سياسي و حكومتي ايران اندكي بيش از متوسط جهاني (69/3 روز در سال ) است و بيشترين فاصله مربوط به تعطيلات مذهبي است كه متوسط جهاني آن 26/3 روز در سال است . بدين ترتيب مجموع تعطيلات رسمي كشور ما حدود 150 درصد بيش از متوسط جهاني است .