زبان فارسی در آذربایجان0
سرزمین آذربایجان در دل ایران پهناور و کهن که یکی از گاهوارههای دیرین حکومت و تمدن است، قرار دارد . به همین سبب در طول تاریخ و در تمام ادوار اهالی آذربایجان با مردم دیگر نقاط ایران، ریشههای فرهنگی و تمدنی همگون داشتهاند و ریشههای دینی و مذهبی آنها یکی بوده است .
سرزمین اران در آن سوی ارس که بعدها آذربایجان نامیده شد، در دل همین اشاره قرار میگیرد . بدین سبب، مجموعه سرزمینی آذربایجان یکی از سرچشمههای غنی زبان فارسی بوده که در شعر تجلی ویژهای یافته است . نام بردن از این شاعران ستون بلندی را میطلبد .
بدین سبب با وجودی که بخشی از این سرزمین از مام میهن جدا افتاد اما ریشه کهن و عمیق بههم پیوسته بار و بر آن را از دل یک چشمه سیرآب میکند و تعلق خاطر به منویات فکری و فرهنگی مشترک همچنان در دلهای مردمی که در آن سوی ارس در جمهوری آذربایجان میزیند چنان شعلهای گرمیبخش روابط همدلانه است . پس تعلق خاطر آنان بهویژه فرهیختگان آن دیار به زبان و ادبیات فاخر فارسی بهصورت موضوعی غریب و تازه نیست بلکه استمرار جریان ژرف تاریخی است که در مسیر خاص خود همچنان به پیش میرود .
دکتر مسیح آقامحمدی صورت فشردهای از این بحث را در مقال زیر تحت نام «تحقیق و ترجمه ادبیات فارسی در آذربایجان» مورد توجه قرار داده است .
با سپاس از رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در جمهوری آذربایجان که آن را برای کیهان فرهنگی ارسال کردهاند .
در جمهوری آذربایجان، همواره به زبان و ادبیات فارسی میل وافری بوده است و این خیلی طبیعی است، چراکه در طول اعصار گذشته این زبان در آذربایجان جایگاه ویژهای داشته است . اکثر ادیبان و شاعران آذربایجانی، آثار گرانبهای خود را با این زبان نگاشتهاند .
نمونههای با ارزش زبان و ادبیات فارسی در دو مرکز بزرگ آموزشی و تحقیقاتی این کشور، یعنی دانشکده شرقشناسی دانشگاه دولتی باکو و انستیتو شرقشناسی فرهنگستان علوم آذربایجان، مورد تحقیق و بررسی قرار گرفته است .
در دانشکده شرقشناسی دانشگاه دولتی باکو، تحقیق زبان و ادبیات فارسی، طبیعی است که باتوجه به نیاز تدریس در این مرکز بهوجود آمده، لیکن با مرور زمان، این کارها جنبه علمی عمیقتری به خود گرفته است .
پرفسور علیزاده، تحقیقات بیشماری در مورد ادبیات کلاسیک فارسی انجام داده و درخصوص شاعران بزرگ ایرانی همچون: رودکی، فردوسی، جامی، میرزا زادهعشقی، ملکالشعرای بهار، سیمین بهبهانی، پروین اعتصامی و سایر بزرگان ادب فارسی، اطلاعات مفیدی به جامعه علمی و ادبی آذربایجان ارائه داده است .
این عالم برجسته، شاهکار بزرگ فردوسی یعنی شاهنامه را توانسته است با زیبایی هرچه تمامتر به زبان آذربایجانی برگرداند . ناگفته نماند که این اندیشمند بزرگ قسمتی از آثار شعرای فارسیگوی آذربایجان را نیز به زبان ترکی آذری ترجمه کرده است .
در رونق هرچه بیشتر تدریس و تحقیق ادبیات فارسی بویژه فولکور ایرانی از نقش استاد آقا داداشاف نیز نمیتوان غافل شد . به غیر از این دو محقق بزرگ، استادان دیگری همچون آقای رحیم سلطاناف که کتاب «گلستان» سعدی و دیگر آثار شاعران ایرانی را به زبان آذربایجانی ترجمه کرده است را نیز میتوان از پیشروان دانشکده شرقشناسی دانشگاه دولتی باکو یاد کرد . یادآوری میشود که برخی از شعرای آذربایجان همچون میرمهدی سیلزاده، حسینی، سلطاناف و ... نمونههایی از آثار ادبی فارسی همچون بوستان سعدی و رباعیات عمر خیام را به زبان شیرین آذربایجانی برگرداندهاند .
در حال حاضر تدریس تاریخ ادبیات فارسی در دانشکده شرقشناسی را پرفسور مهدی کاظماف و استاد خانم نوشابه علیزاده بهعهده دارند .
پس از تأسیس انستیتو شرقشناسی فرهنگستان علوم ملی آذربایجان که تقریبا 45 سال از تأسیس آن میگذرد، این مرکز در کنار رشته پرطرفدار شرقشناسی، شعبه ایرانشناسی نیز ایجاد کرده و توانسته است کارهای پرارزشی را انجام دهد .
از اساتید برجسته این مرکز میتوان از پرفسور عبدالکریم علیزاده، طاهر محرماف، ابوالفضل رحیماف و دیگران نامبرد . این اندیشمندان، متنهای علمی و انتقادی آثار شاعران بزرگ فارسیگو همچون، خمسه نظامی، مثنویهای امیر خسرو دهلوی، عبدی بیک شیرازی و اشرف مراغهای را تهیه و چاپ کردهاند .
پرفسور علی عباساف، که بیشتر روابط ادبی و فرهنگی کشورهای خاورمیانه را تحقیق میکرد، چهار مقاله نظامی عروضی را به زبان آذربایجانی برگردانده است .
پرفسور رافائل حسیناف نیز آثار زیادی همچون رباعیات گنجوی و دو بیتیهای باباطاهر عریان را به زبان آذربایجانی ترجمه کرده است .
از ادیبان و محققان بزرگی که در انستیتو شرقشناسی فرهنگستان علوم، سالهای سال در رشته تحقیق ادبیات کلاسیک و معاصر فارسی فعالیت کردهاند، میتوان از پرفسور بیوک آقاحسیناف و پروفسور رستم علیاف نیز یاد کرد .
این اندیشمندان بزرگ در این دانشگاه، شعبه ادبیات ایران را دایر کرده و پژوهشهای پرثمری را در رشته ادبیات فارسی به انجام رساندهاند . هدف اصلی محققان این شعبه، در مرحله اول، بررسی و تحقیق ادبیات قرن بیستم بود .
علی بالا حاجیزاده، آدی شیرین آقازاده، ام خاتم داداش اوا، خانم نوشابه علیزاده، خانم سویل نوروز آوا، خانم ناتلا علی آوا، به ترتیب در مورد شعرا و نویسندگان ایرانی همچون فرخی یزدی، نیما یوشیج، بزرگ علوی، احمد شاملو، پروین اعتصامی و آثار نادر نادرپور، تحقیقات با ارزش را در زیرمجموعه مرکز شرقشناسی ارایه دادهاند .
ناگفته نماند که در حال حاضر استاد علی بالاحاجیزاده در حال ترجمه اثر «تذکرهالشعرا» تألیف دولت شاهسمرقندی است . پرفسور بیوک آقا حسیناف نیز در کتاب خود به نام «سنتها و نوگرایی در شعر فارسی قرن بیستم» درباره مسایل شعر معاصر فارسی به نکات مفید اشاره کرده است . علاوه بر این، کتاب «وزن و عروض در شعر فارسی و آذری» تألیف پرفسور اکرم جعفر، نقش بسیار مهمی را در شناساندن شعر فارسی و آذری ایفا کرده است .
ارزش بال آقاقلیاف ازجمله «یوسف و زلیخا» و «زندگی زهیر فارابی» و ... را میتوان در شمار آثار بزرگ این قرن بهشمار آورد .
پرفسور مهدی کاظماف نیز اشعار کلاسیک فارسی را مورد نقد و بررسی قرار داده و یکسری منابع تاریخی و ادبی فارسی را به زبان روسی نیز ترجمه کرده است .
کتاب «تاریخ اندیشمندان صوفیزم» این محقق نامی کشور از اهمیت ویژهای برخوردار است .
بنده حقیر نیز رسالهای در مورد اشعار صائب تبریزی و سبک هندی در شعر فارسی بهچاپ رسانده و آثاری همچون «کیمیای سعادت» امام غزالی و ... را به زبان آذری ترجمه و به چاپ رساندهام . خانم بلقیس قلی اوا نیز زندگی و شعرآفرینی خواجوی کرمانی را قلم کرده و برای چاپ آماده ساخته است .
شایان ذکر است که در طول دو سال گذشته مرکز شرقشناسی فرهنگستان علوم آذربایجان با همکاری رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران اقدام به برگزاری کنفرانسهای بینالمللی علمی و ادبی تحت عناوین مختلفی همچون بزرگداشت حافظ و سعدی شیرازی کرده است .
فرهنگی - ادبی - هنری -