حماسه­ی گیلگمش، گهواره­ی ادبیات جهانی

دوازده قرن پیش از میلاد مسیح

حماسه­ی گیلگمش نخستین منظومه­ی حماسی جهان است. این حماسه در همان زمان سرایش­اش نزد مردم شهرت داشت. گیلگمش و یارش، انکیدو دو قهرمان جاودانه­ی این حماسه اند.

یک کتیبه­ی شکسته­

گیلگمش بیست و شش قرن پیش از میلاد مسیح بر سرزمین اوروک که در بین­النهرین واقع شده است، فرمانروایی می­کرد. شاعران منظومه­های کوتاهی درباره­ی گیلگمش سروده بودند. قدمت این منظومه­ها به دو هزار سال پیش از میلاد مسیح می­رسد. شاعری به نام سینلی­کونینی (حدود ۱۲۰۰ پیش از میلاد) بر اساس این منظومه­های کوتاه به زبان آکادی که از زبان­های سامی شرق بین­النهرین بود ، منظومه­ی گیلگمش را سرود.


نسخه­ای از منظومه­ی گیلگمش به شکل کتیبه­های گلی در کتابخانه­ی پادشاه آسوری، آسوربانیپال که حدود شش قرن پیش از میلاد در بین­النهرین حکومت می­کرد وجود داشت. بیش از دو هزار سال بود که کتیبه­های منطومه­ی گیلگمش مفقود شده بود. سرانجام باستان شناس انگلیسی به نام جرج اسمیت در سال 1872 این کتیبه­ها را یافت.
منظومه­ی گیلگمش مشتمل بر سه هزار و ششصد مصرع است که بر دوازده کتیبه­ی گلی نگاشته شده است. این منظومه به لحاظ ساخت دقیق، زبان شاعرانه، و از نظر سبک از شاهکارهای ادبیات حماسی جهان به شمار می­آید.
در ماجراهایی که برای گیلگمش اتفاق می­افند، خدایان نقشی مهم ایفا می­کنند. به این لحاظ در منظومه­ی گیلگمش مرز میان اسطوره و حماسه مخدوش است.
منظومه­ی گیلگمش در سراسر مشرق زمین و در عهد عتیق در اروپا نیز شهرت داشت.

به جستجوی رویین­تنی

گیلگمش که پادشاهی بود ظالم اهالی اورکوس را واداشته بود که روز و شب با کاری طاقت­فرسا­ حصار شهر را فرازآورند. خدایان برای پایان دادن به ظلم گیلگمش، صحراگردی قَدَر را می­آفرینند به نام انکیدو و به نبرد با گیلگمش فرامی­خوانندش. پس از جنگی که در آن نه گیلگمش می­تواند بر انکیدو غلبه کند و نه انکیدو بر او، این دو با هم هم­داستان می­شوند و دوشادوش یکدیگر در نبردهایی حماسی شرکت می­کنند. خدایان که از دوستی این دو پهلوان خشنود نیستند، تصمیم می­گیرند انکیدو را از میان بردارند. انکیدو به خواستِ خدایان بیمار می­شود و می­میرد. گیلگمش از مرگ انکیدو برآشفته می­شود، و تاج و تخت وامی­گذارد، به سوی یکی از اجدادش، اوتناپیشتیم که رویین­تن است به راه می­افتد با این قصد که از راز رویین­تنی آگاه شود. در راه در نبردهایی حماسی شرکت می­کند و پیروز می­شود. سرانجام، وقتی به اوتناپیشتیم می­رسد، او رازش رابرملا می­کند. می­گوید: پس از آن که از طوفان نوح جان سالم به در برد، رویین تن شد. اوتناپیشتیم نشانی گیاهی را به گیلگمش می­دهد که اگر از آن گیاه بخورد، جوان می­شود. گیلگمش گیاه را می­یابد، اما ماری گیاه را از او می­رباید. گیلگمش بیمار می­شود و در بستر مرگ به بیهودگی تلاشش برای رویین­تنی پی می­برد.

گیلگمش و قصص قرآنی

در قرآن، در سوره­ی بقره داستان عوج بن عنق آمده است. این عوج بن عنق از بزرگی و بلندی چنان است که دریاها تا ساق پای او می­رسند و روایت است که وقتِ طوفان نوح آب از بلندترین کوه جهان چهل گز گذشته بود و با این حال آب به ناف عوج بن عنق می­رسید. وقتی آدم از دنیا بیرون شد، عوج بن عنق از مادر زاییده شد، سه هزار و سیصد سال عمر کرد تا زمان موسی بن عمران. وقتی که طوفان نوح درگرفت، هیچ خلقی که بیرون کشتی بودند، زنده نمادند، مگر عوج.
به اغلب احتمال عوج بن عنق با اوتناپیشتیمِ رویین­تن خویشاوند است. در هر حال می­توانیم تصور کنیم که به دلیل زندگانی دراز شخصیت­های افسانه­ای مانند عوج بن عنق و اوتناپیشتیم آنان را رویین­تن تصور کرده­اند. اگر چنین باشد گیلگمش هم هر چند که مانند بسیاری از اغنیای روزگار ما به جستجوی جوانی و عمر جاودان بوده است، اما در پایان کار به بیهودگی زندگی طولانی پی می­برد. این داستان دست­کم از این نظر همچنان معاصر زمانه­ی ماست.

ترجمه گیلگمش به فارسی

زنده­یاد احمد شاملو منظوفه­ی گیلگمش را به فارسی برگردانده است. فرازهایی از ترجمه­ی شاملو نخستین بار در ماهنامه کارنامه منتشر شد.
دکتر داود منشی زاده لوحه های میخی جرج اسمیت را به فارسی ترجمه کرده است. متن پدف کتاب/ انتشارات اختران/ دانلود

در اینجا نخستین بخش از مجموعه ادبیات جهان را که به تدریج در مداد منتشر خواهد شد با حماسه گیلگمش به پایان می رسانیم.

عکس: گیلگمش و انکیدو در حال نبرد با شیر. نقش برجسته روی سنگ. موزه هنر و تاریخ در ژنو/سوئیس